Nhà nghiên cứu âm nhạc Bùi Trọng Hiền: Giấc mơ nhạc dân tộc

GS dân tộc nhạc học Trần Văn Khê bỗng giật mình khi nhìn thấy phần phụ lục của hồ sơ không gian văn hóa cồng chiêng đệ trình UNESCO. Ông chính là người được tổ chức này giao trọng trách đánh giá hồ sơ năm ấy. Một bản tổng phổ về âm thanh cồng chiêng, mà nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền đã mất hàng tháng trời ở Tây nguyên để ghi lại. Sau cuộc gặp luận bàn trực tiếp, một mối dây thân tình giữa hai đồng nghiệp đã biến thành cha con. Trong nhiều bài viết, GS Trần Quang Hải cũng âu yếm gọi ông Hiền là em trai. Bùi Trọng Hiền - Ảnh: Nhân vật cung cấp Cũng như GS Khê, GS Hải, Bùi Trọng Hiền đã nghiên cứu nhạc dân tộc với vốn hiểu biết căn bản về âm nhạc phương Tây, cùng nhiều năm điền dã làm việc với nghệ nhân cổ nhạc. Họ cũng đều chơi nhạc cụ dân tộc. Sau cùng, họ đau nỗi đau của những người nhìn thấy cổ nhạc lụi đi mà chưa được thuốc men tận tình... * Nếu có thể chia sẻ thì câu chuyện cảm động nhất ông muốn kể về âm nhạc dân tộc là gì? - Cổ nhạc Việt Nam là lẽ sống trong tôi, nên thật khó có thể nói trên bước đường điền dã, đâu là câu chuyện cảm động nhất! Mỗi công trình nghiên cứu với tôi đều in đậm dấu ấn của những bậc tài danh cổ nhạc. Họ đã chuyển giao cho tôi cả một kho tàng vô giá của nghìn xưa, như duyên nợ đời người. Năm 1993, khi vào Sài Gòn triển khai hướng nghiên cứu nhạc tài tử - cải lương, thuở đó còn đi dạy ở Học viện Âm nhạc quốc gia, lương bọt bèo có 90.000 đồng/tháng. Mỗi lần xách ba lô khởi hành là phải tính toán chi li lắm, bóp mồm bóp miệng dành hết cho công việc. Thật may mắn, tôi được hồ hết các tài danh Sài Gòn đón tiếp cưu mang, dạy dỗ miễn phí, sẵn lòng nuôi ăn nuôi ở vài tháng liền. Mấy năm ròng liên tục là quãng thời kì không thể nào quên với biết bao ơn nghĩa hào sảng đất phương Nam. * Nhiều năm qua, các di sản âm nhạc như nhã nhạc Huế, ca trù, quan họ, hát xoan... Tuần tự được công nhận di sản văn hóa thế giới. Cá nhân chủ nghĩa ông thấy, hậu danh hiệu, những di sản đó đã được giữ gìn ra sao, hiện trạng của chúng giờ thế nào? - Có một thực tế là khi di sản được xác nhận danh hiệu thế giới thì nảy quá nhiều vấn đề, các nhà quản lý dường như không thể thực hành đúng theo công ước của UNESCO đã đề ra. Thế nên dù quốc gia tốn không sao nhiêu tiền của vào việc xây dựng hồ sơ và thực hành “chương trình hành động”, nhưng mọi việc hầu như đều giậm chân tại chỗ. Sinh khí của di sản vẫn tiếp chuyện lắt lay, mai một và nhiều giá trị nối biến mất theo cái chết của các nghệ nhân lão thành. Có ti tỉ chuyện đáng bàn mà tôi nghĩ chỉ những người trong cuộc như các nghệ nhân hay nhà nghiên cứu chuyên ngành mới hiểu. Có thể tạm gọi đó là lỗi hệ thống! * Đã từng có những giấc mơ Tây hóa nhạc dân tộc như dùng ghi âm kiểu Âu chứ không dùng “hò xử sang”, hay tổ chức dàn nhạc dân tộc theo “biên chế” giao hưởng. Giờ đây, theo ông, ý định Tây hóa nhạc dân tộc đã chấm dứt chưa? - Một thời, Tây hóa đồng nghĩa với “văn minh, phát triển, hiện đại, khoa học…”. Truyền thống văn hóa Việt Nam vốn được đánh giá có bản tính tiếp biến, phần nhiều những giá trị nhập khẩu từ bên ngoài đều được tôn trọng, thậm chí như “kim chỉ Nam”. Song hành với nó thường là tâm lý mặc cảm dân tộc. Thế nên đừng sửng sốt về việc chúng ta từng một thời di dời vô thiên lủng hệ giá trị văn hóa nghệ thuật trong kho tàng của tiên sư cha, ngõ hầu hoài vọng “cải biên, cải tiến, đương đại hóa, khoa học hóa, văn minh hóa…” âm nhạc dân tộc. Sau cả một chặng đường lịch sử định hướng như vậy, bên cạnh những thành quả đạt được, chúng ta song song cũng đánh mất rất nhiều giá trị cổ truyền dân tộc. Kèm theo đó là nhận thức sai lệch kéo dài nhiều thế hệ. Giờ đây, nhiều người mới sực tỉnh về cả một thời suy nghĩ/hành động có nhiều phần ấu trĩ đó. Hiện, tư tưởng Tây hóa tuy không còn sức mạnh như trước nhưng một bộ phận của nó vẫn tồn tại và được sự hậu thuẫn khăng khăng. Có nhẽ phải rất lâu nữa người ta mới có thể hiểu được rằng vì sao phải bảo vệ nghiêm cẩn những di sản cổ nhạc của tiên nhân. * Ông có nghĩ rằng việc bảo tồn di sản âm nhạc dân tộc đang được làm rất hình thức. Ông có thể phân tích về điều đó? - Hiện nay, dư luận nổi cộm việc chúng ta đang ham mê cái giấc mơ “Tây xác nhận”! Thật khó nói khi n­hà nước bỏ rất nhiều tiền của để phấn đấu sao cho Việt Nam càng ngày càng có nhiều di sản mang mác UNESCO, kể cả việc “vận động hành lang” tranh thủ sự ủng hộ của các quan chức ngoại giao, các nhà nghiên cứu nước ngoài. Có người đã than rằng di sản mà được công nhận kiểu chạy chọt như thế thì danh giá gì nữa! Thử đặt vấn đề, vì sao số tiền đó không đầu tư bảo vệ di sản tức thì mà phải nhọc công xin UNESCO trao bằng? Hẳn nhiều người sợ không dám nói ra bởi dễ bị quy chụp tội danh “chống lại ích quốc gia dân tộc” hay “xúc phạm di sản” này nọ… “Mũ ni che tai”, nên sự vô cảm trong bổn phận bảo tàng cũng là lẽ tất nhiên. Hiện giờ, với các di sản đã được UNESCO công nhận, vẫn còn quá nhiều bất cập, thậm chí nhố nhăng ở nhiều địa phương. Có nơi người ta ngang nhiên đổi khái niệm di sản để thực hiện những dự án vô bổ, hay lập những chương trình “hành động” vô cùng phi lý, sẵn sàng cải biên, cải tiến theo chiều hướng bóp méo, bất chấp sự phản đối của giới nghiên cứu chuyên ngành. * Điều quan yếu nhất bây chừ cần làm cho nhạc dân tộc là gì? - Điều cấp thiết nhất là phải bảo vệ quá trình chuyển giao giữa thầy nghệ nhân và trò nghệ nhân. Điều này tôi đã nói rất nhiều rồi. Những người như vậy cần được nhà nước đầu tư bao cấp như những chuyên viên bảo tàng cổ nhạc. Họ cần có lương, có chế độ bảo hiểm y tế, bảo hiểm tầng lớp như một vị trí công tác chính thức trong thể chế văn hóa. Nếu chỉ để tình yêu cổ nhạc sống kiểu tự phát, lay lắt hay chỉ phủ dụ bởi những danh hiệu hào nhoáng, hình thức thì mọi sự sẽ ngày càng nối tệ hơn hiện nay. Chuyên mụcSáng tạo vì Khát vọng Việtgiới thiệu chân dung những người bạn của Trung Nguyên, bất kể tuổi tác, thành phần, trong hay ngoài nước... Họ là những con người đang ngày đêm mài miệt sáng tạo trong các lĩnh vực chuyên môn, đóng góp trí não, tâm lực, truyền đi ngọn lửa khát vọng, tạo cảm hứng cho thanh niên VN, khơi dậy khao khát đua tranh với thế giới để cùng sáng tạo mai sau một VN hùng mạnh và ảnh hưởng. Kiều Trinh